Sorry, u moet JavaScript inschakelen om de website te mogen bezoeken.
-A A +A

Barthianisme

Jaargang: 
2
Datum: 
02 apr. 2008
Nummer: 
13
Schrijver: 
T.L. Bruinius
ID:
269

In enkele vorige artikelen hebben we de vraag besproken: Waar is God? Wat verkondigen de geesten van de tijd daarover? En hoe spreekt de belijdenis, in navolging van de Schrift? Aan de orde zijn geweest het Deïsme (God als “horlogemaker”), het Pantheïsme (God in de natuur en in alles om ons heen, ook in onszelf) en het zoeken van God in de ontmoeting met de ander.

Grootste theoloog

Waar vind ik God? Hoe kan ik Hem kennen? Als we ons met die vraag bezig houden moeten we het tenslotte ook hebben over het Barthianisme. De leer, de theologie van dr. Karl Barth. Het zou kunnen dat we dat gepraat over Deïsme en Pantheïsme en andere dwalingen toch een beetje ervaren als ver van ons af. Nuttig om iets van te weten maar toch wat theoretisch. Het raakt ons misschien niet zo. Hoewel ....... De geschiedenis van Gods kerk leert ons dat steeds weer oude en bekende dwalingen in nieuwe, en vaak verhullende jasjes toch weer de kerk en ons leven binnensluipen.
Maar het Barthianisme komt veel dichter bij ons. Karl Barth wordt wel de grootste theoloog van de twintigste eeuw genoemd. Dat zegt wel iets. In de protestantse wereld heeft zijn leer tienduizenden verslagen. Voor wie iets weet over Nederlandse theologen: in Nederland gingen o.a. theologen als Noordmans, Miskotte, Berkhof en Berkouwer op de weg die Barth had aangelegd. Vooraanstaande hervormde en synodaal gereformeerde hoogleraren. In die kerken, nu verenigd in de PKN, heeft het Barthianisme dan ook heel veel invloed gekregen.

Verschuiving

In onze kerken, in de Gereformeerde Kerken, na 1944 de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt), is lange tijd gewaarschuwd tegen de leer van Barth. De Here gaf gelukkig trouwe voorgangers die scherp konden onderscheiden waar de leer van Barth in strijd was met Gods eigen Woord. We denken aan prof. dr. K. Schilder en aan prof. dr. C. Trimp. Fundamenteel en consequent wezen zij het Barthianisme af. Ook een man als ds. Wiskerke heeft op punten de leer van Barth Schriftuurlijk weersproken.
Op de Theologische Hogeschool te Kampen werd Barth wel onderwezen. Maar dan als een invloedrijke theoloog waar predikanten voor op hun hoede moeten zijn. Zijn leer werd behandeld opdat de predikanten in opleiding straks die invloed zouden herkennen en bestrijden.
Helaas is op dit moment een verschuiving te zien. Eigenlijk al langere tijd. Aan de theologische universiteiten van de CGK in Apeldoorn en de GKv in Kampen wordt Karl Barth niet meer onderwezen als een tegenstander in de strijd der geesten. O ja, hij moet wel kritisch benaderd worden. Maar tegelijk wordt hij gezien als iemand van wie een gereformeerde theoloog ook veel waardevols kan leren. Als iemand wiens leer waardevolle elementen bevat.
Die verschuiving leidt er toe dat het Barthianisme nu ook een min of meer legale plaats heeft gekregen en ook invloed in de Christelijke Gereformeerde Kerken en in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Broeder H.P. de Roos heeft er wel eens melding van gemaakt in zijn rubriek. En onze eigen studenten in de theologie worden er mee geconfronteerd tijdens de opleiding in Apeldoorn.
Ver van ons af?

Sympathiek

Karl Barth werd geboren in 1886, in Zwitserland. Hij studeerde o.a. in Bern. Maar ook in het Duitse Tübingen, in Berlijn en aan de universiteit van Marburg, nog altijd een bekende en behoudende protestantse opleiding. Nadat hij een tijd predikant was in een Zwitserse kerk werd hij hoogleraar theologie, achtereenvolgens aan verschillende vooraanstaande Duitse universiteiten.
Vanaf 1935 was hij hoogleraar in het Zwitserse Bazel. Tot 1961. In 1968 overleed Karl Barth.
Karl Barth is ons vaak heel sympathiek. Dat komt door zijn opstelling tegenover het Nationaal-socialisme, de ideeën van Hitler en consorten. Toen het nazisme de kop opstak in Duitsland heeft hij zich niet stilgehouden. Integendeel, hij heeft principieel en krachtig stelling genomen tegen die fascistische beweging. Vanuit en op grond van het geloof. In 1934 kwam een aantal Duitse theologen bij elkaar in het plaatsje Barmen. Zij bespraken daar met elkaar het gevaar van het opkomende nazisme en de dictatuur van de partij van Hitler. Met elkaar stelden ze daar een verklaring op, bestaande uit zes stellingen. In die stellingen belijden ze de zeggenschap van God over alle levensterreinen. En de absolute heerschappij van God, in wiens plaats geen mens het recht heeft te treden. Dr. Karl Barth heeft daar een groot aandeel in gehad. Die stellingen van Barmen, de zogenaamde “Barmer Thesen” hebben veel invloed gekregen in de Duitse, Lutherse kerken. Ze zijn nog steeds actueel. Tegenwoordig worden ze genoemd in de kerkorde van de PKN, waar ook de Nederlandse Lutherse kerken deel van uitmaken.
Het Duitse regime in die jaren was natuurlijk niet gediend van de actie van de theologen. Karl Barth moest dan ook Bonn, waar hij op dat moment doceerde, verlaten en zich terugtrekken in Zwitserland. Eén van de vele vroege slachtoffers van het nazi-regime.
Overigens moeten we er wel bij zeggen dat die Barmer Thesen, hoe sympathiek en moedig en krachtig ook, geen gereformeerde stellingen zijn! Daarvoor zijn ze toch te zeer gestempeld door het Barthianisme.

Andere inhoud

Karl Barth is vaak ook om andere redenen ons gemakkelijk sympathiek. In heel zijn werk komt hij namelijk op voor de grootheid en de majesteit van God. Voor de belangrijke plaats van Gods Woord. Voor het geloof in Christus. En als we dat zo neerschrijven klinkt dat ook heel goed. Dan zou je zo op het eerste gezicht verwachten dat het gaat over een theoloog in de traditie van de gereformeerde leer.
Maar we moeten ons niet vergissen. Karl Barth is toch een echte moderne theoloog. Ja, hij gebruikt vaak dezelfde woorden en begrippen als gereformeerde theologen. Maar bij hem krijgen die woorden en begrippen wel een heel andere betekenis. Een heel andere inhoud. Als een Barthiaans theoloog het heeft over Gods openbaring aan de mensen, dan bedoelt hij iets heel anders dan wij. Iets heel anders ook dan de Bijbel daarover leert. Het is gevaarlijk om in de theologie, de wetenschap van de “godgeleerdheid”, op eerste indrukken en bekende klanken af te gaan.
De theologie van Barth is niet zo gemakkelijk te doorgronden. Hij heeft heel veel geschreven. Zijn belangrijkste en bekendste werken zijn een verklaring van de brief van Paulus aan de Romeinen (“Die Römerbrief”) en zijn uitleg van de leer van de kerk in een aantal delen (“Kirchliche Dogmatik”). Zijn geschriften zijn altijd op een hoog wetenschappelijk niveau. En met een sterk filosofische inslag. Dat maakt onderscheiding en bestrijding niet gemakkelijk. Maar gelukkig, zo zeiden we al, heeft de Here zijn kerk bekwame voorgangers gegeven die het goed mochten zien. En er is heel wat literatuur beschikbaar waarin de standpunten van het Barthianisme goed worden weergegeven.

Leer

Velen van ons weten wel iets over Barth. Over zijn aanduiding van de Here als de “Gans Andere”, onkenbaar voor mensen. Over de openbaring van de Here als een “bliksemschicht”. Over de Barthiaanse kijk op de Bijbel, die niet Gods Woord zou zijn maar waarin wel God tot ons kan spreken ..... Maar dat is het vaak ook wel zo’n beetje. Omdat het Barthianisme zo dichtbij is en nog steeds aan invloed wint in gereformeerde kringen willen we in komende nummers wat ruimer aandacht geven aan die leer. Dan denken we allereerst aan de vraag van het begin: Waar is God? Hoe kunnen wij Hem kennen? Hoe openbaart Hij zich volgens Barth? En hoe is dat in strijd met de Schrift? Vervolgens willen we dan iets vertellen over de gevolgen die dat heeft voor zijn leer over de kerk, over het geloof, over het werk van Christus en de verzoening (de kern van het Evangelie!), over de verhouding tussen gelovigen en ongelovigen (de antithese), over de Wet van God en over de sacramenten. We hopen daarbij te laten zien dat het luisteren naar Karl Barth de weg opent naar Schriftkritiek, relativering van Gods geboden en ruimte voor charismatische invloeden.